Tanachot Sapruangnam
Tanachot Sapruangnam @tanachot

ก่อนจะออกแบบอนาคตใหม่

Read it in Loop | Loopless

ย้อนกลับไปเมื่อเดือนมีนาคมที่ผ่านมา หลายๆ คนคงได้เห็นกระแสการก่อตั้งพรรคอนาคตใหม่ในข่าวและโลกโซเชียล ด้วยวิสัยทัศน์ของพรรคฯ แบบคนรุ่นใหม่ต่อการเมืองของประเทศไทย ทำให้เป็นที่จับตามองของประชาชนไม่น้อย แต่อาชีพของผมและการแชร์ของกลุ่มเพื่อนๆ ในแวดวงเดียวกันทำให้หน้าฟีดโซเชียลมีเดียของผมเองก็มีกระแสอีกมุมหนึ่งของพรรคฯ คือภาพเปรียบเทียบระหว่างตราสัญลักษณ์ของพรรคอนาคตใหม่กับสถานที่ให้บริการเครื่องออกกำลังกายแห่งหนึ่ง ที่มีรูปทรงสามเหลี่ยมวางหัวกลับเหมือนกัน มีการตัดเฉือนผ่านตราสัญลักษณ์เหมือนกัน และเลือกใช้สีส้มเช่นเดียวกันอีก จึงไม่น่าแปลกใจเลยที่จะมีคนวิพากษ์วิจารณ์ตราสัญลักษณ์ของพรรคฯ ไปต่างๆ นานา แต่เท่าที่ตามอ่านดู ทางเพจทางการของพรรคฯ ก็ได้ชี้แจงถึงความเป็นมาของตราสัญลักษณ์อย่างมีเหตุมีผล ว่าเหตุที่ด้านกว้างของสามเหลี่ยมตั้งอยู่ด้านบนก็เพื่อที่จะแสดงถึงความสำคัญของประชาชนที่เป็นหัวใจสำคัญของระบอบประชาธิปไตย การตัดเฉือนของตราสัญลักษณ์เพื่อให้เกิดภาพลูกศรที่ชี้ไปข้างหน้าเพื่อให้สอดคล้องกับความหมาย “อนาคต” หรือ “Future” ส่วนสีส้มนั้นได้ถูกอธิบายว่าเป็นสีของรุ่งอรุณที่สดใสและเป็นสีแห่งความหวัง

หลังจากได้เห็นตราสัญลักษณ์รูปทรงพื้นฐานเรขาคณิตที่เรียบง่ายแบบนี้แล้ว ทำให้นึกถึงตอนสมัยเรียนปริญญาตรีที่อาจารย์ให้ศึกษารูปทรงเรขาคณิตเป็นโจทย์แรกๆ เพราะมันคือรากฐานหรือกระดูกของศิลปะและการออกแบบแทบจะทุกแขนง ที่สำคัญในงานกราฟิกดีไซน์ วิธีคิดและรูปทรงเรขาคณิตที่มีรากฐานความคิดจากยุคศิลปะสมัยใหม่ (Modernism) มักจะถูกหยิบใช้โดยนักออกแบบอยู่บ่อยครั้ง และก็ต้องยอมรับว่าหลายครั้ง ความเรียบง่ายและความมีระบบระเบียบนั้นช่วยตอบสนองตัวเนื้องานได้ดี จึงทำให้ผมไม่แปลกใจเลยว่าโอกาสที่งานออกแบบจะคล้ายคลึงกันนี้จะเกิดขึ้นได้ด้วยความบังเอิญ ผมเชื่อว่าถ้าค้นดูโลโก้ในลักษณะเดียวกันก็มีโอกาสเจอแบบที่เหมือนกันอีกจำนวนมาก ถ้าหากทางพรรคฯ รู้แต่แรกว่าการออกแบบจะเหมือนของธุรกิจหรือหน่วยงานอื่น เชื่อว่าก็ไม่น่าจะนำมาใช้อย่างแน่นอน ด้วยเหตุนี้อาจเป็นไปได้ว่าพรรคอนาคตใหม่นั้นไม่รู้จริงๆ ว่าตราสัญลักษณ์จะคล้ายคลึงกับของคนอื่น จนเกิดกระแสดังกล่าวขึ้น

อย่างไรก็ดีทางพรรคฯ ก็มีเหตุผลสนับสนุนแบบตราสัญลักษณ์ของตัวเองอยู่อย่างชัดเจน ตราสัญลักษณ์ได้ถูกออกแบบสัญญะและองค์ประกอบให้ต่างจากขนบเดิมๆ ของการออกแบบตราสัญลักษณ์พรรคการเมืองไทยที่ผ่านมา อย่างน้อยนี่ก็อาจเป็นการสะท้อนวิธีการแสดงออกซึ่งความเข้าใจในบริบทของโลกปัจจุบัน ในขณะนั้นก็คิดในใจว่าจะรอดูว่าทางพรรคฯ จะจัดการกับเรื่องตราสัญลักษณ์และภาพลักษณ์องค์กรต่อไปอย่างไร

หลังสงกรานต์ได้ไม่นานสิ่งที่เคยเป็นคำถามกลับกลายมาเป็นโจทย์ที่ คัดสรร ดีมาก จะต้องมารับมือ เราได้รับการติดต่อให้พัฒนาตราสัญลักษณ์ (Logo) และออกแบบระบบการสื่อสารภาพลักษณ์องค์กร (Corporate Identity System) ของพรรคอนาคตใหม่ ต้องยอมรับว่าเป็นงานที่ท้าทายไม่น้อย เพราะเป็นพรรคการเมืองน้องใหม่ที่ใครหลายคนกำลังจับตามอง และแน่นอนว่าตราสัญลักษณ์และรูปแบบสื่อย่อมเป็นสิ่งที่ผู้คนจะเห็นพร้อมๆ กัน ไปกับความเคลื่อนไหวทางการเมืองของพรรคฯ

ตราสัญลักษณ์

“ตราสัญลักษณ์ของพรรคอนาคตใหม่ถูกนำไปจดจองเรียบร้อยแล้ว” นี่คือข้อจำกัดทางกฎหมายที่มาพร้อมกับการจดจองชื่อพรรค ทำให้ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงอะไรได้มากตามต้องการ การออกแบบใหม่หมดเพื่อหลีกเลี่ยงความคล้ายคลึงกับตราสัญลักษณ์ของคนอื่นจึงทำไม่ได้โดยปริยาย สิ่งที่สามารถทำได้คือการจัดระเบียบและปรับปรุงให้ลงตัวตามหลักการและเหตุผล

การพัฒนาตราสัญลักษณ์แบ่งออกเป็น 2 ส่วน คือ ตราสัญลักษณ์และแบบชุดคำ ในส่วนของตราสัญลักษณ์รูปสามเหลี่ยมด้านเท่าถูกจัดการด้วยการคำนวณแบบเรขาคณิต แต่ละด้านถูกกำหนดให้มี 10 หน่วยเท่าๆ กัน ความหนาของด้านรอบสามเหลี่ยมคือ 2 หน่วยจากความยาว 10 หน่วย เฉือนผ่านตราสัญลักษณ์ออกไป 1/2 หน่วยเพื่อให้เกิดภาพลูกศรที่ชี้ไปข้างหน้า และตัดมุมแหลมคมทั้ง 3 มุมออก 1/4 ส่วน ตามรูปแบบต้นฉบับ แบบตราสัญลักษณ์ถูกเข้าระบบให้ลงตัวแต่ยังคงรักษาเจตนาเดิมเอาไว้ครบถ้วน

อีกส่วนคือแบบชุดคำ ที่เดิมทีเป็นแบบตัวอักษรที่มีอยู่แล้วมาเรียงพิมพ์ (Typesetting) ซึ่งแบบตัวพิมพ์ (Font) ชุดนี้น่าจะถูกออกแบบมาใช้เป็นตัวพาดหัวแนวตกแต่ง (Decorative Display) เพราะมีลูกเล่นความเป็นเรขาคณิตแบบตายตัว (Absolute Geometric) อยู่สูง และเมื่อนำมาใช้กำกับตราสัญลักษณ์โดยที่ไม่ได้ถูกจัดการใดๆ ทำให้ภาพรวมแข็งกร้าวไปทางเดียวกันหมด จริงๆ แล้วการใช้แบบตัวพิมพ์เป็นตราสัญลักษณ์ไม่ได้เป็นเรื่องผิด แต่แบบตัวพิมพ์ที่มีอยู่แล้วจะมีความเสี่ยงใช้ซ้ำกับคนอื่นที่ถือครองลิขสิทธิ์แบบตัวพิมพ์ชุดนั้นอยู่ ซึ่งกรณีนี้สามารถพัฒนาได้โดยการปรับให้มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวในแบบของพรรคอนาคตใหม่เอง

ทางทีม คัดสรร อักษร และ สมรรถภาพ ได้ทำงานร่วมกัน และเห็นว่ามีจุดที่สามารถปรับปรุงแบบได้หลายจุด โดยให้สอดคล้องกับการรับรู้ทางตา (Optical Illusion) เช่น ปรับเส้นตามหลักการเขียนแบบตัวอักษรให้ภายในของตัวอักษร (Negative Space) มีพื้นที่มากขึ้นเพื่อลดอาการตีบตันเมื่อพื้นที่สีดำ (Positive Space) อยู่ใกล้กัน เราปรับเปลี่ยนรายละเอียดบางจุดของตัวอักษรให้ลงตัวมากขึ้นตามที่ลักษณะทางกายภาพของตัวอักษรแต่ละตัวเรียกร้อง และจัดการกับระยะห่างช่องไฟระหว่างตัวอักษรให้มีความสมดุล สุดท้ายได้ปรับมุมองศาของขมวดที่เป็นเส้นเฉียงชี้ไปทางขวาบนตัว “ห” ให้ขนานกันกับการทำมุมของตราสัญลักษณ์สามเหลี่ยมด้านเท่า ที่ 60 องศา ซึ่งสามารถทำได้ในการออกแบบอักษรประดิษฐ์ (Lettering Design) ให้สอดรับกับแนวคิดของตราสัญลักษณ์ที่เป็นเรขาคณิตในองค์รวม

สี

ในส่วนของสีส้มที่เป็นสีประจำพรรคฯ ไม่ว่ามันจะมีความหมายหรือที่มาอย่างไรก็ตาม ถือว่าเป็นสีที่น่าสนใจและดีอยู่แล้วในด้านการสร้างภาพลักษณ์ (Branding) ที่แตกต่างจากพรรคการเมืองอื่น เท่าที่เราลองค้นคว้าดูตราสัญลักษณ์พรรคการเมืองในประเทศไทย พบว่าสีที่อยู่บนธงชาติไทยมักจะถูกใช้มากที่สุด คือสีน้ำเงินและสีแดง รองลงมาคือสีฟ้าซึ่งก็ยังอยู่ในกลุ่มสีน้ำเงินอยู่ดี อาจมีสีเขียวและสีเหลืองบ้างประปราย ส่วนสีส้มนั้นพบว่าเคยมีการถูกใช้แล้ว แต่เป็นแค่บางส่วนของตราสัญลักษณ์และไม่ได้เป็นสีหลักหรือถูกใช้อย่างต่อเนื่องจนคนจำได้ ถ้าให้ลองนึกว่าพรรคการเมืองใดใช้สีส้มบ้างก็อาจจะนึกไม่ออก

ทั้งนี้สีส้มสีเดียวสำหรับการออกแบบสื่อประชาสัมพันธ์อาจไม่เพียงพอต่อการใช้งาน ชิ้นงานสื่อสารต้องการเครื่องมือที่หลากหลายมาช่วยจัดการกับข้อมูล สร้างความต่าง หรือสร้างมิติในงาน เราเลือกสีน้ำเงินเข้ามาเป็นสีขั้นที่สองรองจากสีส้ม เนื่องจากเป็นคู่สีที่อยู่ฝั่งตรงกันข้ามกัน (Complementary Colour) ของวงจรสี ซึ่งตามทฤษฎีสีแล้วคู่สีที่อยู่ตรงข้ามกันคือสีที่ตัดกันแต่เมื่ออยู่ข้างๆ กันจะช่วยสนับสนุนซึ่งกันและกันได้ เพื่อไม่ให้ความต่างของสีรุนแรงจนเกินไปเราจึงปรับสีน้ำเงินให้มืดลงและกำหนดการใช้งานให้อยู่บนสัดส่วนที่เกื้อหนุนซึ่งกันและกัน

แบบตัวอักษร

เนื้องานที่ต่อจากการพัฒนาตราสัญลักลักษณ์ก็คือแบบตัวอักษรอัตลักษณ์องค์กร (Corporate Typeface) ซึ่งจะมีแบบตัวอักษรทั้งหมด 2 ชุด คือแบบพาดหัว (Headline) สำหรับการใช้งานคำโปรยหัวเรื่องบนสื่อ และแบบเนื้อความ (Body) สำหรับการสื่อสารข้อความสำหรับการอ่านข้อมูลมากๆ ทางทีมเสนอว่าทางพรรคฯ มีแนวโน้มจะได้ใช้แบบตัวอักษรในหลากหลายขนาดบนสื่อ และประชาชนจะได้เห็นบ่อยครั้ง รูปแบบของตัวอักษรทั้งสองแบบจึงควรจะเป็นแบบตัวอักษรที่มีโครงสร้างเป็นธรรมชาติ (Humanist) แบบที่คนไทยคุ้นเคย

แบบตัวอักษรอัตลักษณ์องค์กรเป็นตัวพาดหัวออกแบบเฉพาะ (Custom Typeface Design) เพื่อพรรคอนาคตใหม่โดยทีม คัดสรร อักษร ภาษาไทยถูกออกแบบให้เป็นตัวอักษรประเภทไม่มีหัว (Loopless) อยู่บนพื้นฐานโครงสร้างแบบธรรมชาติสมัยใหม่ (Neo-Humanist) มีความหนาบางเล็กน้อยตามลักษณะทั่วไปของแบบที่เกิดจากการเขียนจริง นอกจากนั้นทางทีมยังได้เพิ่มเติมจริตของเส้นตวัดลาก หรือเส้นโค้งและต่อด้วยเส้นตรงบนตัวอักษรบางตัวเพื่อให้ลักษณะจำเพาะเหล่านี้สร้างความพิเศษเฉพาะ (Characteristic) ในการจดจำให้กับแบบตัวอักษร ถูกออกแบบขึ้น 3 น้ำหนัก บาง ปรกติ และหนา มีพื้นผิวภาพ (Visual Texture) สอดคล้องกันทั้งชุดภาษาไทยและชุดละติน

ในส่วนของแบบตัวอักษรเนื้อความเราคิดว่าควรจะเป็นแบบตัวพิมพ์ที่คนไทยคุ้นเคยดีอยู่แล้ว อ่านง่ายในขนาดเล็กและไม่ควรเป็นแบบที่แปลกตามากนัก เราเลือก “ประชารัฐ” ชุดแบบตัวอักษรขายปลีก (Retail Font) ที่ถูกออกแบบในปี 2557 ที่ คัดสรร ดีมาก นำ “Thai Medium 621” ของโมโนไทป์ กลับมาขัดเกลาโดยใช้เทคนิคการออกแบบและองค์ความรู้ปัจจุบัน จัดทำให้อยู่บนเทคโนโลยีคอมพิวเตอร์ฟอนต์ที่ทันสมัย ครอบคลุมการใช้งานบนโปรแกรมที่หลากหลาย ซึ่งเจตนาในการตั้งชื่อ “ประชารัฐ” นั้นถูกคิดจากการที่แบบต้นทางเคยถูกใช้บนแบบเรียนของไทยวัฒนาพานิช (ทวพ.) มาก่อน ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งในการพัฒนาคน (ประชาชน) และประเทศ (รัฐ) ให้พัฒนาไปข้างหน้า และคำว่า “ประชารัฐ” ยังเป็นส่วนหนึ่งของเพลงชาติไทยอีกด้วย จึงทำให้ความหมายของแบบตัวอักษรชุดนี้สนับสนุนความเป็นของพรรคการเมืองไทยอีกนัยยะหนึ่ง

การสื่อสารภาพลักษณ์องค์กรไม่ได้เป็นเรื่องของโลโก้และสีเท่านั้น ยังมีเครื่องมือทางการสื่อสาร (Brand Asset) อื่นๆ อีกที่สามารถออกแบบเพื่อใช้ประกอบการสื่อสารได้ เช่น แบบตัวอักษรและการใช้งาน (Typography) การจัดวางชิ้นงาน (Layout) รูปแบบภาพถ่ายและภาพประกอบ (Imagery) รูปแบบการเขียนคำโปรย (Copy Writing) การแต่งกาย (Uniform) ฯลฯ การทำงานให้พรรคอนาคตใหม่จะต้องแข่งกับเวลาเพราะว่าทางพรรคฯ ได้เปิดตัวแถลงข่าวเป็นที่เรียบร้อยแล้วก่อนที่เนื้องานจะมาถึงเรา ด้วยเหตุนี้จึงไม่สามารถออกแบบทุกอย่างให้เสร็จพร้อมกัน ต้องจัดทำเนื้องานไปที่ละส่วนตามความจำเป็นก่อนหลังในการใช้งาน

วัตถุดิบส่วนแรกที่เราได้จัดทำส่งมอบไปคือ ตราสัญลักษณ์ ชุดสีเพิ่มเติม และชุดตัวอักษร แต่ก็มีสิ่งของบางรายการที่เราเตรียมไฟล์ไว้สำหรับงานประชุมจัดตั้งพรรคเมื่อวันที่ 26-27 พฤษภาคม 2561 เช่น ขวดน้ำ เข็มกลัด ป้ายคล้องคอ หรือ เสื้อยืด ในส่วนชิ้นงานอื่นๆ ทางพรรคฯ เองก็มีทีมออกแบบภายในที่ได้นำวัตุดิบต่างๆ ไปใช้ต่ออีกทางหนึ่ง ทั้งนี้ยังมีเนื้องานอื่นๆ ที่อยู่ในความรับผิดชอบของเราอีกหลายรายการที่จะต้องทยอยเสนอแบบและส่งมอบตามตารางงาน โดยทั้งหมดทั้งมวลนั้นในท้ายที่สุดจะต้องถูกจัดการเรียบเรียงเป็นคู่มือแนะนำการออกแบบ (Design Guideline) ต่อไป